” શબ્દાર્થૌ સહીતૌ કાવ્યમ્ ” એવી વ્યાખ્યા કરીને ભામહે શબ્દ-અર્થના સાયુજ્યને જ કાવ્ય કહ્યું છે.
આ અર્થ આપણને જે મળે છે તે અર્થ ત્રણ ત્રણ પ્રકારે રહેલો હોય છે : વાચ્યાર્થ, ભાવાર્થ અને સંદર્ભાર્થ. એમાં આપણે માટે મહત્વનો આ સંદર્ભ અર્થ છે. સંદર્ભ અર્થ એટલે જે સંદર્ભથી સમજાઈ જાય તે. એક મહત્વનો સીદ્ધાંત એ પણ છે કે સંદર્ભ વીના શબ્દના અર્થને પકડવાનું ઘણીવાર જોખમકારક બની રહે. કોઈ પણ શબ્દને એના સંદર્ભ વીના આપણે ભાગ્યે જ અપનાવતાં હોઈએ છીએ. ઘણીવાર તો સંદર્ભ હોય તો શબ્દ તો શું, વાક્યનું વાક્ય આખું ઉડાડી દેવામાં આવે છે ! દા.ત. એકભાઈ બીજાને જોતાંવેંત પુછે છે, ‘ કેમ, આજે ?! ‘ હવે આ બે શબ્દોનો શું અર્થ ? પરંતુ એઓ બંને જાણે છે કે પેલો માણસ મને ત્રણ દીવસ પછી જ મળવાનો હતો. આજે એ આવી શકે એમ જ ન હતો. એટલે એણે એટલું જ પુછ્યું, ” કેમ, આજે ?” સંદર્ભ હતો એટલે જ અર્થ સમજાયો. ” પીતાજી ચા પીતા હોય છે ત્યારે વાત કરતા નથી” નાનું છોકરું ય સમજી જાય કે આ બંને પીતામાં શું ફેર છે. ત્યાં જોડણી આડે આવતી નથી.અંગ્રેજીમાં તો ઢગલાબંધ શબ્દો હશે,આવા. હવે આપણે કેટલાક શબ્દો જૂઈએ જેની જોડણી એક જ હોવા છતાં અર્થો જુદા છે :
આ બધા શબ્દોનું શું ? એની જોડણી એક જ છે, ને અર્થો છે અનેક !!
આપણે ત્યાં કહેવાય છે કે દિન=દીવસ અને દીન=ગરીબ એવા બે અર્થો હોવાથી એક ઈ-ઉને કારણે મોટી ગરબડ થઈ જવાની છે. પરંતુ એવા કેટલાય શબ્દો છે જેના એકથી વધુ અર્થો થતા હોવા છતાં એને માટે અલગ જોડણી નથી ! એને આપણે કઈ રીતે ઓળખીએ છીએ ?!
દા.ત.મીઠું. એના બે જાણીતા અર્થો છે : મીઠાશભર્યું અને ખાવાનું નમક. હવે કોઈ એમ કહે કે ‘દાળમાં મીઠું નાખો’ કે ‘સરબત બહુ મીઠું છે’ તો કોઈ ગરબડ થાય છે ?
આવા તો કેટલાય શબ્દો છે જેની જોડણી એક જ હોવા છતાં અર્થો અનેક થતા હોય. આવા શબ્દોમાં જો ગરબડ કે સમજફેર ન થતો હોય અને વાક્યના સંદર્ભથી અર્થ સરી જતો હોય તો ચીંતા શી ? (અંગ્રેજીમાં કોઈ આવા શબ્દોની યાદી બનાવશે ? થાકી જવાય એટલા શબ્દો નીકળશે ! એ બધા શબ્દોમાં આપણે શું કરી શકીએ છીએ?!
જુઓ : કડી / વડી / કળી / ગળી / ખીલો / લુખો /સારું / વડું / શીખ / તીખું / પીઠ / મરી / તીર / વીર / જરી / ફરી / શીલા / કીધું / ખરી / ખારી / મારી / ચીર / વીંટ / નાડી / પડી / સીધું / જામી / ચરી / દેવી / લેવી / જડી / પુર / વાળી / વાલી / તાલી / સુતર / ઉત્તર ગંજી વગેરે વગેરે !
હકીકતે શબ્દો તો વાક્યનો એક ભાગ હોઈ ક્યારેક સમાનલીપીક શબ્દ આવી જાય તો એનો વાક્યમાં જે સંદર્ભ હોય તેનાથી અર્થ સમજાઈ જ જતો હોય છે, નાના કીશોરનેય તકલીફ પડતી નથી !!
સુજ્ઞેષુ કીમ્ બહુના !
Posted in ભાષા વીષયક પાઠો
